بوجود آوردندهء اين وضعيّت بوده است ، بلكه ما معتقديم كه خود حكومت صفوى ، نيز تابع متغيّرى از خواست ملّت و فشارها و نيازهاى آن روز شيعه بوده است ، كه در مقام مبارزه و رقابت با رقيب زورگوى عثمانى خود ناچار به توسّل به معتقدات اصيل مذهبى خود بودند و با اكثريّت آراء ، خواستار عملى شدن تعاليم عاليهء قرآن در پرتو تفسير اهل بيت عصمت و طهارت ( عليهم السلام ) ، بوده‌اند . در اين ارتباط ، اگر نقش اوّل را در ارشاد و توضيح مردم ، به حوزه‌هاى علميّهء نجف ، اصفهان ، سبزوار ، رى ، شيراز ، كاشان ، قم ، تبريز ، و . . . و فارغ التّحصيلان آن حوزه‌ها داده باشيم ، راه دورى نپيموده‌ايم . * تأييدى از تاريخ در تاريخ ادبّيات دكتر ذبيح اللّه صفا ، آمده است : « مذهب تشيّع ، در قرن نهم در ايران ، آخرين دوره‌هاى ضعف خود را در برابر مذاهب اهل سنّت مىگذرانيد ، و فرصتهاى ذى قيمتى را كه در قرنهاى هفتم و هشتم فراهم آورده بود ، به خوبى مورد استفاده قرار ميداد . احترام به سادات و منتسبان به خاندان رسالت ( ص ) ، در عهد تيمورى و پس از آن ، مطلبى است كه بلا انقطاع بدان برمىخوريم . در « تزوكات تيمورى » توصيه شده است كه مرتبهء آل محمّد ( ص ) را از جميع مراتب برتر دارى ، و تعظيم و احترام ايشان را به جاى آرى ، و افراط را در محبّت ايشان اسراف ندانى ، كه هرچه از براى خدا باشد ، در آن اسراف نباشد . . . . » « 1 » باز همو مىافزايد : « شيعه ، در طول قرن نهم هجرى ، بر قوّت خود مىافزودند ، و بر آن بودند كه قيام و غلبه‌اى بنمايند و حكومت ايران را به دست گيرند . اين فعّاليتها ، مقدّمهء سودمندى گشت كه براى قيام نهايى و غلبهء قطعى آنان در آغاز قرن نهم هجرى ، و تبديل مذهب رسمى ايران از تسنّن به تشيّع . » « 2 » خلاصه اين كه ، با سقوط خلافت عبّاسى در قرن هفتم هجرى ، متفكّران و عالمان شيعى فرصت يافتند كه با آزادى عمل بيشتر و انديشه‌هاى زاينده و پيونده در جهت روشنگريهاى تفسيرى و قرآنى ، دست به فعّاليّت گسترده‌ترى بزنند . محصول اين فعّاليتها و تلاشها ، كه با يك پشتوانهء قوى مردمى حمايت مىشد ، به استقرار يك حكومت تمام عيار شيعى در قرن دهم هجرى انجاميد و از آن پس بود كه شيعه جايگاه واقعى خود را به صورت يك مذهب عمومى كه داراى دولت و تشكيلات رسمى بود ، پيدا كرد . و از آن پس بود كه نوآوريهاى تفسيرى قدم به عرصهء وجود نهاد « 3 » . تفصيل اين مطالب را در « طبقات مفسران شيعه » مىتوان ملاحظه نمود . با آرزوى توفيق . عبد الرحيم عقيقى بخشايشى ، پائيز 1385

--> ( 1 ) تاريخ ادبيّات دكتر صفا ، ج 4 ، ص 53 - تزوكات تيمورى ، ص 202 . ( 2 ) تاريخ ادبيات دكتر صفا ج 4 ، ص 56 . ( 3 ) ما تعداد 22 مورد از تفاسير قرن نهم را در طبقات مفّسران شيعه ص 78 از انتشارات نويد اسلام آورده‌ايم . كه اغلب آنها پيرامون آيات الأحكام مىباشد .